Historische BoekenCast

Poetin is al een kwart eeuw aan de macht en krijgt Rusland steeds meer in zijn greep. Hij heeft de geschiedenis naar zijn hand gezet om zichzelf als redder van het ware Rusland te legitimeren, schrijven Beatrice de Graaf en Niels Drost in Poetins tsaristische droom. ‘Zijn ideologie is gevaarlijk en agressief, dat moeten we als Westen niet onderschatten,’ aldus de auteurs. De familie Bourbon Parma was ooit machtig in heel Europa. Ze bracht koningen voort als Hendrik IV en Lodewijk XIV, maar ook een loser als de negentiende-eeuwse ‘oom Henri’. Jeroen Torenbeek tekende de familiegeschiedenis op in Bourbon Parma. Verhaal van een dynastie. ‘Het drama was dat de familie haar eigen ondergang niet kon begrijpen,’ zegt recensent Pieter van Os. De bewering van het Nederlands-Amerikaanse ‘Cold Case Team’ dat ze de verrader van Anne Frank had opgespoord, werd in 2022 al volledig onderuitgehaald door experts. Het verhaal berustte op een anoniem briefje aan Otto Frank met daarin een tip over de verrader. Onderzoeker Natasha Gerson schrijft in de nieuwe editie van Historisch Nieuwsblad dat ze de schrijver van dat briefje hoogstwaarschijnlijk heeft achterhaald. ‘Het flinterdun bewijs van toen, is nu nog dunner geworden,’ aldus hoofdredacteur Bas Kromhout.

Napoleon was bang voor Engeland, Rusland en Madame de Stael. De Frans-Zwitserse schrijfster en feministe wist zowel de Franse Revolutie als Napoleon te overleven, en werd evenzeer bewonderd als gevreesd door de mannen die haar stukken lazen. Margot Dijkgraaf schreef haar biografie. ‘Ze was de schrik van veel vrouwonvriendelijke heren en heertjes.’ Mao Zedong en zijn dappere Rode Leger bevrijdden de arme Chinese boeren van de fascistische Chiang Kai-Shek en de Japanners. Dat verhaal staat in de Chinese geschiedenisboekjes en vond zijn weg naar het Westen, maar het zit anders. Dat blijkt uit Morgenrood boven China, het nieuwste boek van Frank Dikötter. ‘Een degelijk, helder en onthutsend boek’, vindt recensent Pieter van Os.De Frankfurter Schule had een Nederlandse socioloog in dienst, die het nationaalsocialisme beter doorhad dan Theodor Adorno en Max Horkheimer. Over deze Andries Sternheim verscheen onlangs een boek, geschreven door de socioloog Bertus Mulder. Recensent Wim Berkelaar bespreekt het.

‘Je komt hier even aanwaaien om onze geschiedenis op te schrijven’, krijgt Anton Stolwijk regelmatig te horen tijdens zijn verblijf op Curaçao. Hij schreef Nederlanders groeten niet. Een boek over Curaçao. Zijn conclusie: Nederlanders blijken zich op het eiland nog steeds als kolonialen te gedragen. Jeanne d’Arc wordt in Frankrijk opnieuw vereerd door nationalisten die Frankrijk aan de Fransen willen teruggegeven. Maar wat is haar verhaal? Historicus Edward De Maesschalk ging op zoek naar de ware Jeanne en schreef Jeanne d’Arc. Een waar gebeurd verhaal. Een fijn en goed gedocumenteerd boek, aldus recensent Manon van der Heijden. Twee eeuwen lang mishandelden en doodden witte boeren de San, de Zuid-Afrikaanse Bosjesmannen. Toen ambtenaar Louis Anthing in 1863 voor hen opkwam, werd hij in koloniale kringen weggehoond als een pathetische romanticus en inboorlingenvriendje, zo is te lezen in de nieuwe editie van Historisch Nieuwsblad. Hoofdredacteur Bas Kromhout vertelt erover.

De Wolga laat twee kanten van het Russische Rijk en de voormalige Sovjet-Unie zien. We zien er de sporen van de megalomane projecten en moordpartijen van Jozef Stalin, maar ook van de vroegere Russische monniken, eenvoudige plattelanders en de tsaren. Journalist Michel Krielaars voer de Wolga af op zoek naar de Russische oorsprongsverhalen en schreef Rivier van bloed over zijn ontdekkingsreis. Het boek Laat de geschiedenis oordelen was een sensatie toen het in 1971 in Europa uitkwam. Want niet eerder waren Stalins misdaden tegen de menselijkheid zo uitgebreid en gedocumenteerd beschreven. De auteur Roy Medvedev bekeerde zich later tot Poetin. Maar hoe tragisch die misstap van hem ook is, zijn boek blijft een klassieker, aldus recensent Wim Berkelaar.

Samen met haar vader en broertje protesteerde Carolijn Visser als tienjarig meisje tegen de ontvangst van apartheidspolitici in het stadhuis in Middelburg. ‘Dit is het begin. We gaan door met de strijd,’ riepen ze. Totdat een politieagent, tevens hun halve buurman, hen maande daarmee op te houden. In deze aflevering vertelt Vissers over Broers, het portret van haar vader en twee ooms. Een verhaal over een progressieve familie in een saai en behoudend naoorlogs Nederland. Er zou een enorme kloof gapen tussen stad en land -- vaak vereenzelvigd met het westen en de provincie. Maar de geschiedenis leert dat stad en platteland het vroeger samen deden. De een kon niet zonder de ander; de knollenboer niet zonder de markt in het meest nabije stadje. Zo blijkt uit Bedrijvigheid in stad en streek van historicus Paul Brusse. Ons zeventiende-eeuwse staatsbestel kende één mankement: het vetorecht. Als een stadje als Culemborg of Den Briel niets zag in de plannen van de Staten-Generaal, dan gingen die niet door. Ons bestel van toen is een voorbeeld van hoe het niet moet voor het Europa van nu, schrijft Thomas von der Dunk in Historisch Nieuwsblad.

Bolleboos, gabber, hoteldebotel, mesjokke, jofel, kinnesinne, sjlemiel. De rij Jiddische leenwoorden die via Amsterdam hun weg vonden naar onze spreektaal is eindeloos. Mirjam Knotter en Maarten Hell legden de Joodse geschiedenis van Amsterdam vast in Atlas van Mokum. ‘Wat het meest opvalt is de weerbaarheid van de joodse inwoners,’ vertelt Mirjam Knotter. Ze hadden namen als Pulmalla en Sosankali, kwamen uit India en werden naar Afrika verscheept om daar hun wildere soortgenoten op te voeden. Dat verhaal gaat niet over mensen, maar olifanten. Sophy Robert schreef Een school voor olifanten over dit plan van de Belgische koning Leopold II. Recensent Pieter van Os bespreekt dit ‘spectaculaire boek over een krankzinnige onderneming’. Wie Trump en de populistische revolte wil begrijpen, moet volgens populismekenner Marijn Kruk het boek Hayek’s Bastards: The Neoliberal Roots of the Populist Right lezen. De volgelingen van de econoom Friedrich von Hayek geloven dat de natuurlijke orde en biologische hiërarchie in ere moeten worden hersteld.

In 1872 raakte Nederland in de ban van een dubbele moord, die uiteindelijk een spreekwoord en kermisattractie opleverde. Tot geluk van de daders was de doodstraf net afgeschaft, en dat leidde tot felle discussies. ‘Het was een wrede moord in een nog allesbehalve humane tijd,’ vertelt historicus Paul van der Steen, die er het boek Goedvolk en de Kop van Jut over schreef. Ontwikkelingshulp was tot voor kort iets waar wij als Nederlanders trots op waren. Want we gaven als klein gidslandje toch maar het goede voorbeeld. Maar hoe en wanneer begon de ontwikkelingshulp? En was het daadwerkelijke onbaatzuchtige hulp of een neokoloniaal project? Historicus Wim van den Doel schreef Opheffers. Nederlanders en het ontwikkelen van de wereld 1945-1963. Anne-Lot Hoek bespreekt het boek. Er zijn veel verschillen tussen onze tijd en de afgelopen eeuwen. Maar één ding hebben we gemeen: we willen liever niet oud worden. Kopen we nu massaal smeermiddeltjes bij de drogist, in de Vroegmoderne Tijd ging men op zoek naar de Fontein van de Eeuwige Jeugd, leest u in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad.

De verhalen van vrouwen in het verzet zijn nog steeds onderbelicht, zegt historicus Anna Boogaard. Zij schreef De Kriterionmeisjes, over Amsterdamse studentes in het verzet. ‘Zonder vrouwen was het systeem van het verzet vastgelopen.’ Etnisch geweld -- dat vaak wortels heeft in de koloniale tijd -- kan een samenleving lang en ernstig ontwrichten. Dat blijkt volgens recensent Pieter van Os uit het boek van journalist en voormalig Afrika-correspondent Marnix de Bruyne schreef over geweld en straffeloosheid in Kenia: Als een slang je bijt, blijf je altijd bang. Het fotoboek En ineens was het oorlog, over de vroege meidagen van 1940 aan het front en vlak daarachter, laat zien dat het in ons zogeheten ontredderde landje echt oorlog was. ‘Het bracht het begrip oorlog, waar nu zoveel over gepraat wordt, verontrustend dichtbij,’ aldus Historisch Nieuwsblad-hoofdredacteur Bas Kromhout.

Discussies over Israël en de Palestijnen hebben in Nederland steevast een explosief karakter. Historicus Peter Malcontent noemde de relatie van ons land met Israël ooit een open zenuw. In de Historische BoekenCast vertelt hij over zijn nieuwste boek, waarin zich afvraagt of het inmiddels een splijtzwam in de polder is. ‘Een Javaan loopt nooit wanneer hij stil kan staan, staat nooit wanneer hij kan zitten, en zit nooit wanneer hij kan liggen.’ Dit beschamende spreekwoord stond voor de zogeheten ‘indolentie’ van Javanen, die econoom-antropoloog Julius Boeke tot wetenschap verhief. Historicus Remco Eersel schreef daarover Kennis die knecht, over wetenschap als koloniale ideologie. ‘Een ontluisterend boek’, aldus recensent Anne-Lot Hoek. Je had in de Middeleeuwen goed functionerende en nutteloze koningen. En van die laatste soort waren er relatief veel, zo blijkt uit een artikel in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad. ‘King Trump’ lijkt verdacht veel op die nutteloze soort, zo vertelt hoofdredacteur Bas Kromhout.

De Nederlandse regering wilde niets weten van Maurits van Vollenhoven (1882-1976). En dat terwijl de diplomaat in België nog altijd een held is. Diederick Slijkerman schreef de biografie van de man die bedeltjes verzamelde, op wolven joeg en België redde van honger en Duits geweld tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hoe gingen de mensen in de Middeleeuwen om met natuurrampen? Met conflict? Met polarisatie? Het is niet de eerste periode waar je aan denkt als je lessen voor het heden wilt trekken uit de geschiedenis. Toch valt er wel degelijk wat te leren van de Middeleeuwers, menen een aantal mediëvisten in Het ministerie van Middeleeuwse zaken. ‘Die Middeleeuwers hadden één ding op ons voor: ze raakte niet zo gauw in paniek,’ zegt recensent Manon van der Heijden. De geschiedenis zit vol raadsels. Wie had indertijd verwacht dat uit een klein groepje christenen een machtige wereldgodsdienst zou ontstaan? Of dat het klassieke Athene het machtige Perzië zou weerstaan? Het onwaarschijnlijke kan gebeuren, zo concludeert de 104-jarige Franse geleerde Edgar Morin in zijn boekje met gelijknamige titel. Recensent Pieter van Os bespreekt het boek.