Scientias Podcast

In deze aflevering hebben Diederik en Krijn twee gasten van de podcast Met Nerds om Tafel, ook bekend als MNOT. Het gesprek is met Randal Peelen en Jurian Ubachs en we hebben het over zowel echte Scientias-onderwerpen als onderwerpen voor echte nerds. Een mooie cocktail met voor ieder wat wils. En eerste live-opname van de Scientias Podcast 25 november 2026: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ 00:00 Twee podcasts aan één tafel05:38 Waar komt het woord nerd vandaan?07:54 Nerd als geuzennaam10:05 Erbij horen en je eigen groep vinden14:51 Rolf Hut: ongegeneerd enthousiast zijn17:10 Nieuwsgierigheid zonder betweterigheid20:09 Gewenste gasten en favoriete nerds23:11 Bill James, Moneyball en honkbalstatistiek27:38 Hoe wifi door een huis werkt37:28 Felienne Hermans en vrouwen in programmeren39:44 Jay Miner: van Atari naar Amiga45:23 Demoscene en Isaac Newton50:05 Kleine werelden en handen wassen53:40 Drie vragen voor de natuurkundige54:55 Hoe ASML EUV-licht gebruikt voor chips1:04:38 Waarom computers warm worden1:10:09 Dansen op maïzena1:11:31 Luisteraarsvraag: populaire podcastafleveringen1:15:09 Kun je je eigen internetprovider worden?1:22:18 Afsluiting en een mogelijk feest bij aflevering 512See omnystudio.com/listener for privacy information.

Diep onder het ijs van Antarctica bevindt zich een gigantische detector die de meest ongrijpbare deeltjes van het heelal probeert te vangen: neutrino's. De Belgische natuurkundige Francis Halzen kreeg er dit jaar de Nobelprijs voor Natuurkunde voor. Diederik en Krijn duiken in de werking van IceCube en bespreken ook de Nobelprijzen voor Scheikunde en Geneeskunde. En waarom bewegen we eigenlijk zoveel met onze handen als we praten? 0:00 Introductie en terugblik01:36 Vooruitblik: onze nieuwe AI-serie05:04 Luisteraarsvraag: Diederiks handgebaren08:53 Waarom praten we met onze handen?12:14 Het McGurk-effect: hoe onze zintuigen samenwerken19:33 De Nobelprijzen van 202621:57 Nobelprijs Geneeskunde: optogenetica24:28 Nobelprijs Scheikunde: spiegelbeeldmoleculen33:27 Terug naar de Nobelprijs voor Natuurkunde36:20 Wat maakt neutrino's zo bijzonder?39:41 Tsjerenkovstraling: sneller dan het licht?42:48 Van water naar ijs: het ontstaan van IceCube47:59 De aarde als filter voor neutrino's49:37 Waar komen hoogenergetische neutrino's vandaan?54:42 Kosmische bronnen opsporen55:24 De eerste grote ontdekkingen van IceCube57:17 Bert en Ernie en de peta-elektronvolt59:56 Een nieuw venster op het heelal01:01:40 Verdient fundamenteel onderzoek een Nobelprijs?01:04:06 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik en Krijn over PFAS in het Nederlandse drinkwater. Wat zijn PFAS precies, waarom gebruiken we ze op zoveel plaatsen en wanneer vormen ze een risico? (en waarom we er echt zo snel mogelijk mee moeten proberen te stoppen). Daarna beantwoorden ze een luisteraarsvraag: hoe werkt geur eigenlijk? Van Aristoteles en het reukvermogen van zalmen tot herinneringen die door geur worden opgeroepen, communicerende planten en de werking van geurreceptoren op moleculair niveau. 00:00 Intro01:15 PFAS in Nederlands drinkwater02:59 Wat zijn PFAS eigenlijk?05:04 Waarom zitten PFAS in blusschuim?10:04 Duizenden verschillende PFAS-stoffen13:59 Wanneer wordt PFAS schadelijk?15:26 Hoe bepaalt het RIVM de grenswaarde?20:04 Hoe zorgelijk is PFAS in drinkwater?23:23 Hoe werkt geur eigenlijk?25:10 Aristoteles en de eerste ideeën over geur28:01 Geur bij de Egyptenaren29:02 Hoe ruiken vissen onder water?33:06 Hoe vinden zalmen hun geboorterivier terug?36:08 Waarom roept geur zulke sterke herinneringen op?43:03 Hoe is het reukvermogen geëvolueerd?44:07 Planten communiceren met geurstoffen46:07 Sluipwespen volgen chemische signalen51:00 Hoe herkent onze neus verschillende geuren?53:01 Zo werkt een geurreceptor59:02 Hoe goed is de menselijke neus?1:01:12 Een geurreceptor op moleculair niveau bekekenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie krijgt het miljoen? En heeft AI nou wel of niet de Navier-Stokesvergelijking opgelost, een van de millenniumproblemen, opgesteld door het Clay Mathematichs Institute of Cambridge, Massachusetts (VS). Diederik legt uit aan Krijn hoe het nou eigenlijk zit met die vloeistofdynamica, een nogal pittige tak van de natuurkunde. Luister hier naar de 88ste aflevering van de Scientias Podcast. 00:00:00 Introductie00:01:32 Kaartjes voor het Wetenschapspodcastfestival00:03:11 Heeft AI een groot wiskundeprobleem opgelost?00:06:30 Wat kun je met een vergelijking?00:09:32 De Navier-Stokesvergelijking voorspelt vloeistofstromen00:12:16 Leonhard Euler en vloeistoffen zonder viscositeit00:17:59 Navier voegt stroperigheid toe00:23:21 George Gabriel Stokes komt tot dezelfde vergelijking00:24:14 De geschiedenis kort samengevat00:26:19 Computational fluid dynamics00:28:55 Wervelingen en vorticiteit00:31:29 Waarom drie dimensies zoveel moeilijker zijn00:34:51 Waarom een mogelijke singulariteit ertoe doet00:37:02 Het Millennium Prize Problem00:38:05 Córdoba en Martínez-Zoroa zetten de eerste stap00:42:42 Buckmaster en Alpöge schakelen AI in00:46:05 Het laatste theorema van Fermat00:51:32 Hoe Lean wiskundige bewijzen controleert00:54:57 OpenAI mengt zich in de zoektocht00:58:30 Samenwerkende autonome AI-agents00:59:53 Tienduizend agents werken aan Navier-Stokes01:01:11 De geclaimde oplossing01:01:56 De strijd om prioriteit en erkenning01:05:35 Wat betekent AI voor de wiskunde?01:06:48 Het computerbewijs van het vierkleurenprobleem01:10:25 Wie beheerst de wiskunde van de toekomst?01:16:42 Afsluiting  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 87 gaan we verder met de Nancy Grace Roman Space Telescope. Dit keer draait alles om de vraag wat deze ruimtetelescoop daadwerkelijk gaat ontdekken. Diederik legt uit waarom onze huidige methoden om exoplaneten te vinden een groot deel van alle planeten missen. Via gravitationele microlensing kan Roman juist planeten met wijde banen en zelfs losgeslagen planeten zonder moederster opsporen. Daarna wordt het nog spectaculairder. Met een geavanceerde coronagraaf probeert Roman het verblindende licht van sterren zo nauwkeurig weg te werken dat het gereflecteerde licht van een exoplaneet zichtbaar wordt. Daarvoor gebruikt de telescoop maskers, vervormbare spiegels, duizenden actuatoren, interferentie en detectoren die afzonderlijke fotonen kunnen registreren. Van Einstein en gekromde ruimtetijd tot diffractie, Airy-patronen en direct gefotografeerde exoplaneten: een diepe duik in de natuurkunde achter een van de bijzonderste ruimtetelescopen van dit moment. 00:00 Intro00:57 Terugblik op de Roman-telescoop01:51 Waarom een panoramatelescoop?03:23 Wat is surveyastronomie?04:25 Het Hertzsprung-Russelldiagram05:05 Edwin Hubble en het uitdijende heelal06:14 Roman en de zoektocht naar exoplaneten06:52 Hoe Kepler exoplaneten ontdekte08:34 De transitmethode uitgelegd10:11 Waarom we zoveel exoplaneten missen12:26 Het probleem van planeten met wijde banen14:12 Meetbias en de kans op een transit16:08 Wat is surveyastronomie in het Nederlands?17:38 Microlensing als oplossing18:52 Einstein en de kromming van ruimtetijd22:48 Zwaartekracht als lens24:14 Hoe microlensing werkt27:04 Hoe een planeet zichzelf verraadt28:33 Roman kijkt naar het centrum van de Melkweg30:16 Honderden miljoenen sterren observeren31:30 Planeten rond de snowline32:29 Losgeslagen planeten zonder ster35:03 Exoplaneten rechtstreeks fotograferen38:30 Hoe werkt een coronagraaf?38:53 Waarom een ster nooit een perfect puntje is40:54 Het Airy-patroon42:16 Waarom telescopen zelf patronen in sterrenlicht maken43:45 De herkenbare spikes van James Webb44:28 Waarom iedereen sterren anders ziet46:23 Hoe blokkeer je sterrenlicht?46:37 Speckles: nepplaneten in je detector47:45 Vervormbare spiegels en duizenden actuatoren49:23 Sterlicht vernietigen met interferentie49:56 Pairwise probing51:51 Wachten op individuele fotonen53:04 De atmosfeer van een exoplaneet onderzoeken53:27 Eeuwen aan slimme oplossingen55:55 De Roman-telescoop als eindresultaat56:50 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 85 lossen Diederik en Krijn het mysterie op van de Europese klokken die in 2018 zes minuten achterliepen. Daarna reconstrueren ze stap voor stap hoe oscillaties, oplopende spanning, verkeerd ingestelde beveiligingen en uitvallende productie-eenheden de stroomuitval in Spanje en Portugal veroorzaakten. Tot slot bespreken ze hoe grid-forming omvormers, batterijen, synchrone compensatoren en elektrische auto’s het stroomnet van de toekomst stabiel kunnen houden. https://www.bright.nl/nieuws/2110712/vaarwel-saldering-hallo-slimme-energie-kom-naar-de-bright-energy-party.html Bright Energy Party https://www.entsoe.eu/publications/blackout/28-april-2025-iberian-blackout/ Onderzoek van Entsoe https://www.ree.es/en/transmission/transmission-projects/spain-france-underground-electricity-interconnection Verbinding tussen Frankrijk en Spanje 00:00:00 Introductie00:01:11 Netcongestie en de Bright Energy Party00:02:59 Terugblik op wisselstroom en blindvermogen00:05:29 Waarom Europese klokken zes minuten achterliepen00:07:17 Een netfrequentie van 49,996 hertz00:10:53 Hoe gebruikt een klok de netfrequentie?00:12:47 Het elektriciteitstekort in Kosovo en Servië00:16:17 Waarom de klokken daarna voorliepen00:17:54 De stroomuitval in Spanje en Portugal00:20:32 Een hoogspanningslijn als spoel en condensator00:24:27 De ochtend van 28 april 202500:27:20 De eerste oscillatie in het stroomnet00:30:29 Waarom Spanje en Frankrijk gelijkstroom gebruiken00:42:18 De tweede oscillatie00:47:19 Productie-eenheden beginnen uit te vallen00:48:55 De fatale kettingreactie00:52:12 Waarom traagheid zo belangrijk is00:55:57 Spanje en Portugal worden losgekoppeld00:57:09 Was hernieuwbare energie de oorzaak?01:01:26 Grid-forming omvormers en batterijen01:03:18 De synchrone compensator01:05:19 De belangrijkste les van de serie01:06:59 Elektrische auto’s als tijdelijke netbatterij01:09:00 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 84 bespreken Diederik en Krijn de zonsverduistering van 12 augustus 2026. Kan een vliegtuig met de schaduw van de maan meevliegen en zo de totaliteit verlengen? Daarna duiken ze opnieuw in het elektriciteitsnet. Met spoelen, condensatoren en reactief vermogen leggen ze uit hoe wisselstroom werkt en waarom de stroomuitval in Spanje en Portugal zo uit de hand kon lopen. https://scientias.nl/de-komeet-van-halley-heeft-misschien-wel-helemaal-de-verkeerde-naam/ Malmesbury, Halley https://scientias.nl/hoe-een-misverstand-over-mars-de-mythe-van-de-marsmannetjes-voedde/ Giovanni Schiaparelli, canali https://www.entsoe.eu/publications/blackout/28-april-2025-iberian-blackout/ ENTSOE-onderzoek naar de blackout https://www.bayeuxmuseum.com/en/the-bayeux-tapestry/discover-the-bayeux-tapestry/explore-online/ Zoek op het Tapijt van Bayeux naar de komeet van Malmesbury / Halley 00:00:00 Introductie00:02:09 De zonsverduistering van 202600:04:57 De Perseïden en komeet Swift-Tuttle00:09:49 Kun je met de maanschaduw meevliegen?00:11:05 De afstanden tussen zon, aarde en maan00:14:02 Hoe snel beweegt de maanschaduw?00:20:10 De langste zonsverduistering00:22:24 Concorde 001 vestigt een eclipsrecord00:24:11 Terug naar het elektriciteitsnet00:28:06 Energie vervoeren met wisselspanning00:41:40 Als stroom en spanning uit fase raken00:44:56 Spoelen, condensatoren en zelfinductie00:54:58 Wat is reactief vermogen?00:58:41 Condensatoren als oplossing01:01:47 Waarom het stroomnet in Spanje uitviel01:03:21 Afsluiting Volg ons op TikTok, Instagram, BlueSky, Mastodon en Facebook See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering onderzoeken Diederik Jekel en Krijn Soeteman de oorspronkelijke betekenis van de wet van Murphy als ontwerpprincipe voor veilige systemen. Via de spectaculaire raketsleeproeven van John Stapp gaat het verhaal naar de ontwikkeling van generatoren, elektromagneten en het elektriciteitsnet. Edison, Tesla en Westinghouse spelen vervolgens de hoofdrol in de felle strijd tussen gelijkstroom en wisselstroom, die uiteindelijk de basis legde voor het moderne stroomnet. 00:00:00 Intro: de stroomoorlog en de wet van Murphy00:01:42 Luisteraarsvraag: wat bedoelde Murphy echt?00:06:19 Wie was Edward Murphy?00:06:49 Raketsledes, g-krachten en menselijke grenzen00:15:37 John Stapp stelt zichzelf op de proef00:18:24 Hoe de wet van Murphy ontstond00:23:16 Veilig ontwerpen en de lessen van Fukushima00:26:46 Hoe Murphy’s Law wereldberoemd werd00:29:28 Van de wet van Murphy naar het stroomnet00:31:04 De stroomoorlog tussen Edison en Tesla00:34:16 Faraday en het ontstaan van de generator00:42:36 Hippolyte Pixii en de eerste praktische generator00:47:35 Elektromagneten en de Monster Magnet00:49:46 Waarom gelijkstroom aanvankelijk favoriet was00:55:49 Edison bouwt een compleet elektriciteitssysteem00:59:46 Het grote probleem van laagspanning01:01:39 Tesla gaat voor Edison werken01:03:47 De elektrische stoel en Edisons vuile PR-strijd01:07:00 Westinghouse en Tesla slaan terug01:08:11 Niagara Falls beslist de stroomoorlog01:09:42 Afsluiting en vooruitblikSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat gebeurt er als het elektriciteitsnet plotseling uitvalt? In deze aflevering duiken Diederik en Krijn in de geschiedenis en werking van de grootste machine die de mens ooit heeft gebouwd. Van Faraday, Tesla en Edison tot de uitdagingen van een moderne stroomstoring. Ook beantwoorden we een luisteraarsvraag over mijnbouw op de maan. Wordt de maan daardoor lichter? 00:00 Intro: het stroomnet als grootste machine ooit03:08 Luisteraarsvraag over mijnbouw op de maan05:27 Wordt de maan lichter door mijnbouw?09:17 Helium-3 als mogelijke brandstof voor kernfusie17:34 Waarom bevindt helium-3 zich op de maan?22:46 Verandert maanbouw de baan van de maan?25:55 Gevolgen voor zonsverduisteringen26:18 Waarom het elektriciteitsnet onmisbaar is27:58 Wat gebeurt er bij een langdurige stroomuitval?33:00 Hoe start je een uitgevallen stroomnet opnieuw op?35:04 De geschiedenis van elektriciteit39:29 Galvani, Volta en de eerste batterij43:17 Ørsted ontdekt de koppeling met magnetisme46:32 Elektrolyse en de eerste experimenten met batterijen50:01 Michael Faraday en elektromagnetische inductie55:31 Waarom we wisselstroom gebruiken58:00 Edison versus Tesla en de oorlog van de stromen01:00:44 Vooruitblik en afsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe betrouwbaar is DNA-bewijs eigenlijk? In deze aflevering duiken Diederik Jekel en Krijn Soeteman in de wetenschap achter forensisch onderzoek. Ze bespreken de geschiedenis van sporenonderzoek, van vroege autopsies en gifdetectie tot vingerafdrukken en moderne DNA-profielen. Boekaanbeveling: The Poisoner's Handbook, Debrah Bluhm (en ook In de naam van de roos van Umberto Eco) 00:00 De wetenschap achter true crime00:51 Waarom is tachtig vier keer twintig?11:16 Hoe bewijs je dat iemand schuldig is?12:06 Wat is forensische wetenschap?13:54 Julius Caesar als plaats delict19:03 Song Ci en de verraderlijke vliegen20:58 Arsenicum en de Marsh-test27:37 Edmond Locard en het eerste politielaboratorium29:13 Vingerafdrukken en de zaak-Rojas32:04 Hoe betrouwbaar zijn haren, vezels en andere sporen?36:11 DNA-vervuiling en de onschuldige Lukis Anderson39:31 Het Spook van Heilbronn41:55 Hoe werkt een DNA-profiel?46:12 Alec Jeffreys en de ontdekking van de DNA-barcode53:34 Restrictie-enzymen: DNA knippen zonder CRISPR57:05 Moderne DNA-profielen en loci1:00:33 Bayesiaanse statistiek in de rechtszaal1:04:13 De prosecutor’s fallacy1:05:18 De zaak-Lucia de Berk1:07:47 Likelihood ratio: OM tegenover verdediging1:12:00 Wat DNA-bewijs wel en niet bewijst1:13:55 Boekentip en afsluiting  See omnystudio.com/listener for privacy information.