Menno en Erwin over de Natuur en Wetenschap

Spooky spinsels in het voorjaarJe gelooft soms je eigen ogen niet: struiken en planten, ja zelfs straatlantaarns en auto's die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij.Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers-, de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat.De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten.Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Grote vogels, erg grote vogelsOoit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag onder andere aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daaronder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid-Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis, teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid-Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen, met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben. Tot 1400 leefden in Nieuw-Zeeland nog verschillende moa-soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Hoe het zo gekomen is, en waarom we het nu moeten doen met zee-adelaars, emoes en struisvogels, is te lezen in het nieuwe boek van Steve Brusatte, The Rise and Reign of the Birds.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

De beuk: statig en elegant, maar wat lichtgevoeligNa de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukenootje het haalt om uit te lopen. En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Gerald en David, van dierenvangers tot natuurbeschermersBegin jaren vijftig ontmoeten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires: Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe, “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In de loop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding tegenover de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

De rode schuld van allesHet is dat de wolf zich in Nederland gevestigd heeft. Dus is de vos niet meer de enige kwaaie pier. Maar de reputatie van de vos is nog steeds niet zo best. Het is buiten de wolf geeneens het grootste roofdier in Nederland, dat is de das. Maar het helpt geen lieve moertje (wat trouwens de naam van een vrouwtjesvos is). In jagerskringen zijn ze schuld aan de weidevogelsterfte en zijn het verschrikkelijke kippenmoordenaars en eierrovers. Dat gedegen veldonderzoek wat anders laat zien, van incidenten afgezien, mag niet baten. Dus kunnen het hele jaar door afschotvergunningen worden afgegeven. Dat helpt niet, de vossenstand is al tientallen jaren vrijwel gelijk. Afschot veroorzaakt vooral onrust en verplaatsingen. Het probleem van de vos is dat de interessante kanten van zijn gedrag, vooral ook in groepsverband, door zijn verborgen leefwijze ons grotendeels ontgaan.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Het is blauw, bruin, groen en het kwaaktDe eerste salamander kroop zo’n 370 miljoen jaar geleden op het land. Toen duurde het nog zo’n dikke honderd miljoen jaar voor de eerste kikkers verschenen. Ze verloren hun salamanderstaart (dat is ook hun Latijnse naam Anura), en dat was blijkbaar een goede zet. Want sindsdien zijn de kikkers niet meer van de aarde weg geweest. Sterker nog, er zijn nu 7600 verschillende soorten beschreven. Dat is een kleine 90 % van alle amfibieën op aarde. Het aantal kikkersoorten neemt door nieuwe vondsten nog steeds toe. Dat neemt niet weg dat een derde van alle soorten uitsterven boven het hoofd hangt, natuurlijk vooral door ons toedoen. In ons land komen 11 soorten voor. Net zoals met de gewone pad gaat het met de (blauwe) heikikker, de bruine en de drie groene kikkersoorten redelijk goed.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Fitis en tjiftjaf: oog of oor?Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn.Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tjiftjaf. In Duitsland roepen ze Zilp zalp. En in Groot-Brittannië chif chaf. De tjiftjaf arriveert in maart vanuit landen rond de Middellandse Zee.De fitis doet er een paar weken langer over, maar die moet dan ook van veel verder weg komen. Ze overwinteren in Midden-Afrika en moeten eerst de Sahelzone en de Sahara oversteken. Des te verwonderlijker is dat de fitis jaar na jaar op vrijwel dezelfde dag weer terug is en in dezelfde boom zijn melancholieke liedje laat horen, begeleid door de tjiftjaf in de buurboom.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Ruwe en zachte: berken horen bij ons landDe bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast.De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes. Onze andere berk is de zachte berk. Vanwege de haartjes onder de bladstelen heet die in het Engels zelfs de donzige berk. Doet het ook goed op nattere gronden. En wordt daarom door onze buren in het oosten en het westen ook wel de moerasberk genoemd.Berken zijn pionierbomen die ons landschap al meer dan 8000 jaar opsieren. Geliefd in de haarverzorging (berkenwater). En in het voorjaar gehaat vanwege de pollen, het mannelijke stuifmeel.Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Zoogdieren door een flessenhals van de nacht. Of zelfs twee keer?Lange tijd heersten de dinosauriërs op aarde. Er leefden toen weinig zoogdieren. Over het algemeen waren dat vrij kleine dieren. En, zoals we vermoeden, vermeden ze de dag en waren vooral ’s nachts actief. Veel dino’s waren juist overdag actief, aangewezen als ze waren op de warmte van de zon. Daarom bood de nacht een uitweg voor zoogdieren, met een naar verhouding hoge stofwisseling. Deze theorie, die bekend staat als de “bottleneck” (= flessenhals) hypothese steunt inmiddels ook op argumenten over het gezichtsvermogen. De meeste zoogdieren zijn kleurenblind en hun licht waarnemingsvermogen is in veel opzichten beperkt vergeleken met reptielen en vogels. Bovendien ontbreekt het aan een bescherming tegen de gevaarlijke UV schade. Dat is alleen zo in de groep van zoogdieren die hun jongen de hele zwangerschap via een placenta in de baarmoeder laten groeien. Anders dan deze placentalia beschikken buideldieren en eierleggende zoogdieren (het vogelbekdier en de mierenegel) wel over dit uv-schade herstelsysteem, een zogenaamd photolyase. Later, maar nog niet gepubliceerd onderzoek maakt aannemelijk dat helemaal aan het begin van de ontwikkeling van alle zoogdieren al twee andere photolyase systemen uit geselecteerd zijn. Dat zou suggereren dat zoogdieren door een dubbele flessenhals van de nacht gegaan zijn, om te overleven in een wereld vol dinosauriërs.Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.We hebben een kleine aanpassing gedaan:Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe

Langslapers en kortslapersKlopt het dat koeien maar twee uur per dag slapen was de vraag. Het antwoord is in principe ja. En wat je je dan meteen afvraagt is waarom wij mensen dan zo’n 8 uur slapen. Om maar niet te spreken over sommige vleermuizen die wel 20 uur per dag slapend doorbrengen. Die grote verschillen in slaapduur tussen wat toch allemaal zoogdieren zijn begrijpen we maar ten dele. De opbouw van de slaap is voor alle soorten dezelfde. Een afwisseling van aan de ene kant fases met diepe slaap, die zich vertaalt in langzame golven in onze hersenen. En aan de andere de slaapfases met snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movements oftwel REM slaap), de fase waarin we dromen. Pas recent is er slaap gemeten tijdens activiteit, bij herkauwende rendieren. Er is nog veel over slaap te ontdekken. Zeker als het om de vraag gaat waarom we slapen.Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.We hebben een kleine aanpassing gedaan:Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten Get full access to Menno en Erwin over de natuur en wetenschap at www.mennoenerwin.nl/subscribe