De Nacht van...

Hoe wordt onze herinnering aan oorlog eigenlijk gevormd? Welke verhalen vertellen we elkaar, en hoe? Zo lang als de mensheid bestaat, vertellen we elkaar al verhalen. Of dat nou boeken, muziek, of verhalen rond het kampvuur zijn, ze vormen hoe we nadenken over de wereld om ons heen – en dus ook over oorlog. Denk bijvoorbeeld aan Soldaat van Oranje of het dagboek van Anne Frank. Deze nacht hebben we het over de manier waarop dit soort verhalen terugkomen in video games. Tijdens de Nacht van NTR Wetenschap interviewt radio 1-presentator Bram van Diemen docent en onderzoeker aan de Afdeling Geschiedenis van de Erasmus Universiteit Rotterdam Pieter Van den Heede. Als geen ander kent hij het speelbord van oorlog en videogames. Wat vertelt de grote populariteit van oorlogsspellen ons over hoe we kijken naar oorlog? Welke spellen zijn er allemaal? Hoe geven die oorlog weer? 'Je hebt een onderzoekende en open blik nodig om het verleden echt te kunnen kennen.' Helpen al die spellen ons, ons te verplaatsen in oorlog, of koppelen ze geweld en leed los van elkaar? En hoe beïnvloeden games op hun beurt de oorlog zelf? Je hoort het in deze uitzending.

In deze nieuwe aflevering van de Nacht van BNNVARA gaat Bemshi de Visser in gesprek met schrijver en spreker Manouk Schipper. Manouk verloor op haar 15de haar broer, niet veel later overleed ook haar vader. Ergens onderweg verloor ze ook zichzelf. Totdat ze besloot: "Ik beloof er alles uit te halen". En dat is ook de titel van haar nieuwe boek. Een gesprek over verlies, kwetsbaarheid en radicaal eerlijk zijn. Het boek 'Ik beloof er alles uit te halen' is vanaf 10 oktober beschikbaar via www.manoukschipper.nl. (https://www.manoukschipper.nl)

Klimaatverandering en stikstof hebben grote gevolgen voor de natuur in Nederland. Jan Willem Erisman is hoogleraar Milieu en Duurzaamheid aan de Universiteit Leiden en voorzitter van de Wetenschappelijke Klimaatraad. Volgens hem zijn we als samenleving te afhankelijk geworden van fossiele brandstoffen en leggen we te veel druk op onze leefomgeving. Vooral de landbouw speelt een grote rol in het stikstofprobleem.       Erisman ziet tegelijkertijd reden voor hoop. De mens is volgens hem goed in het ontwikkelen van technologie en in het vinden van elkaar wanneer er zorgen zijn. Maar we moeten de natuur wel meer ruimte geven en anders leren omgaan met onze omgeving. “Wij moeten als mens meer respect hebben voor de natuur.”

Tijdens de Nacht van NTR Wetenschap hebben we het vier weken lang over wetenschap en oorlog, met in deze tweede uitzending: wat is de rol van de samenleving in tijden van oorlog? Bij oorlog denk je vast meteen aan het leger. Maar hoe zit het eigenlijk met de burgers? Hoe goed zijn wij voorbereid op een crisis? Wat doen we bij een overstroming, cyberaanvallen of als een ander land ons aanvalt? Hoe houden we de maatschappij draaiende? Radio 1-presentator Renette Kwakkenbos spreekt Nicole Kringos, directeur van het KTH Center for total defence in Zweden. Waar we in Nederland misschien nog lang niet allemaal een noodpakket in huis hebben, zijn de Zweden daar al lang over uit: we leven niet in oorlog, maar óók niet in vrede.  Maar total defence is meer dan een noodpakket, en crisis is meer dan legers die vechten. Het gaat over vertrouwen, taakverdelingen, lokale technische oplossingen, en vooral: een lange adem. Hoe zorgen we dat iedereen het begrijpt als er even geen water meer uit de kraan komt of het licht thuis niet meer aangaat? Hoe blijven we er samen voor gaan? Benieuwd wat de rol van universiteiten is bij het samenbrengen van politici, burgers, wetenschappers, industrie en bedrijven? Luister hier hoe de Zweden dat aanpakken met hun theorie van 'totalförsvar', en hoe Nicole vragen van luisteraars beantwoordt over bijvoorbeeld burgerbeschermingsbewegingen op Sicilië. Dinsdag 8 september om 21:15 begon op televisie de driedelige NTR serie Klaar voor de oorlog waarin presentator Petra Grijzen onderzoekt welke rol de wetenschap speelt op het slagveld van vandaag en morgen. Welke inzichten kunnen wetenschappers bieden over oorlog en vrede?

Geld: rinkelende munten, betaalverzoeken en tikkies. Of misschien denk je meteen aan zwetende mannen op Wall Street, grote banken waarin onbegrijpelijke cijfertjes de toekomst van onze wereld bepalen. Maar ooit was het niet meer dan zout, schelpen of een simpel brokje zilver. Tegenwoordig is het niet meer weg te denken uit onze maatschappij. In bijna al onze relaties en bij alles wat we doen is geld betrokken, of je nu een avondje uit eten gaat of naar de dokter moet. Maar wat is geld nu eigenlijk? Wie bepaalt de regels, en hoe? En kunnen we die nog veranderen? Deze vragen en meer bespreekt Radio 1-presentator Bram van Diemen tijdens de Week van NTR Wetenschap met Coco Kanters. Ze is economisch antropoloog aan de Universiteit Utrecht. Als geen ander laat ze zien dat geld om meer draait dan economische modellen. In haar proefschrift deed ze onderzoek naar alternatief geld: nieuw geld dat op steeds meer plekken wordt ontworpen als verzet tegen ons allesoverheersende geldsysteem. Wat kunnen we leren van deze ‘geldmakers’, zoals zij ze noemt? Hoe vormen wij ons geld, en hoe vormt het ons? Ook vertelt Coco waarom het soms wetenschappelijk verantwoord kan zijn om koekjes te bakken en legt ze ons aan de hand van het alternatieve geldsysteem van de Bristol Pound uit hoe geld eigenlijk werkt. 'Geld wordt vaak vergeleken met water. Dat zegt veel over hoe we met z'n allen naar geld kijken.'  Coco Kanters - economisch antropoloog

In deze derde nacht van De Week van NTR Wetenschap spreekt presentator Syb Faes met Marco Langbroek over de uitvinding van de satelliet. Hoewel Marco inmiddels docent is aan de Lucht- en Ruimtevaartfaculteit van de TU Delft, is hij oorspronkelijk opgeleid als archeoloog. Het onderzoeken van de ruimte en wat daar allemaal langs komt vliegen begon als hobby. Marco bleek er echter zo goed in, dat hij tegenwoordig zelfs de Koninklijke Luchtmacht adviseert! Er zweven maar liefst 13.000 satellieten boven ons hoofd, waar we enorm afhankelijk van zijn: er zijn maar weinig apps op je telefoon die werken zonder satelliet, internationale televisie wordt ermee uitgezonden en zelfs ons elektriciteitsnetwerk kan tegenwoordig niet meer zonder. Veel satellieten zijn van particuliere bedrijven, met als bekendste voorbeeld de Starlink systemen van Elon Musk. Daarnaast zijn er steeds meer gevallen waarin satellieten worden gehackt. Juist omdat we er zo afhankelijk van zijn, ook in militaire conflicten, zijn we kwetsbaar en betekent controle over satellieten steeds vaker ook macht. De uitvinding van de satelliet werd definitief gemaakt door science fictionschrijver Arthur C. Clarke in 1945. Hij bedacht de geostationaire satelliet: die draait even snel om de aarde als dat die om haar as draait en staat zo op een vaste plek boven het aardoppervlak. Door die uit te rusten met communicatieapparatuur konden signalen via de ruimte de hele wereld rond worden gestuurd. Zijn idee sloeg aan: zeventien jaar later ging de eerste communicatiesatelliet de lucht in, die gebouwd werd door het Amerikaanse telecom-bedrijf AT&T. De eerste effectieve satelliet, de Telstar, was niet groter dan een basketbal. Maar de technologie ontwikkelde zich in zeer rap tempo verder en leidde tot een heuse strijd tussen de Russen en de Amerikanen. Benieuwd hoe dat afliep? Of hoe je zelf vanuit je kamer of tuin satellieten kan spotten? Luister dan naar deze uitzending van de Week van NTR Wetenschap.

Het is weer tijd voor De Week van NTR Wetenschap! Elke nacht zetten we een andere 'grootse uitvinding' centraal die de mensheid op ingrijpende manier heeft veranderd. In de tweede nacht van De Week van NTR Wetenschap spreekt presentator Syb Faes met Marlies Honingh over het ontstaan én de betekenis van de democratie. Haar bakermat vinden we natuurlijk in Athene, maar daar mocht slechts 10% van de bevolking werkelijk stemmen: alleen mannelijke burgers van boven de 20 jaar. En hoewel inmiddels elke inwoner van Nederland boven de 18 jaar mag stemmen, vertelt Marlies dat de democratie meer is dan ons stemrecht alleen. Het is makkelijk om de democratie als iets te zien wat alleen achter de muren van politiek Den Haag gebeurt, maar ze werkt alleen als we allemaal meedoen. Het zijn niet alleen extreemrechtse populisten die de democratie bedreigen, ook onze onverschilligheid is een gevaar. Democratie is een manier van samenleven, vaak zelfs zonder dat we het doorhebben. Kinderen die een voetbalveldje moeten delen klinkt misschien als gedoe, maar juist als we er samen uit moeten komen zien we onze democratie in actie en komen we uiteindelijk dichter tot elkaar. Maatschappelijke groepen zoals verenigingen, scholen en burgerinitiatieven als Amnesty of debatpodia spelen een essentiële rol in het behouden van onze democratie. Benieuwd hoe dit concreet tot uiting komt, bijvoorbeeld in de Koninklijke Nederlandse Reddingmaatschappij (KNRM)? Luister hier het eerste uur van het gesprek met Marlies Honingh.

Het wiel is keer op keer opnieuw uitgevonden, maar wie was er het eerste mee? In deze eerste nacht uit de Week van NTR Wetenschap over grote uitvindingen duikt presentator Renette Kwakkenbos terug in de tijd met oudhistoricus Martijn Icks. Het is moeilijk vast te stellen waar het wiel precies als eerste opdook. Van China tot Polen, van het huidige Irak tot Midden-Amerika, eigenlijk werd het wiel op meerdere plekken tegelijk uitgevonden. Maar hoe het werd toegepast over de tijd heen, verschilt enorm per regio. En terwijl het massieve wiel mogelijk al rond 3300 voor Christus werd uitgevonden, kreeg het wiel pas rond 2000 voor Christus spaken.   Ook vertelt Icks uitgebreid over zijn onderzoek naar karaktermoord bij oud-Romeinse keizers, en welke overeenkomsten dat kent met huidige politieke framing. Karaktermoord is het moedwillig beschadigen van de reputatie die iemand heeft. In het oude Rome werden handboeken geschreven over hoe je het beste je politieke tegenstander zwart kon maken, zoals diegene aanvallen op lichamelijke beperkingen of zeggen dat iemand stinkt. Maar hoe je als Romeinse keizer te boek ging, was vooral afhankelijk van je relatie tot de senaat. Zij zetten keizers met wie ze het niet eens waren in slecht daglicht, bijvoorbeeld met beschuldigingen van incest en het spotten met hun hebzucht. En het opvallende is: dat gebeurde vaak na de dood van de keizer.   Icks trekt parallellen naar het nu. Zo was zowel in het oude Rome als tijdens de verkiezingen tussen Donald Trump en Joe Biden ouderdom een onderwerp om de ander op te pakken. Hoe dat precies zit, hoor je in deze uitzending van de Week van NTR Wetenschap.

Je kent haar misschien van Oogappels of Mees Kees. Maar achter de rollen waar je haar van kent, schuilt een vrouw die zich hard maakt voor een betere representatie van vrouwen in de filmwereld. Luister hier het hele gesprek.

Deze nacht is Koen Vacano te gast in De Nacht van KRO-NCRV. Hij is classicus en docent cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Zijn onderzoek richt zich op de sterke verbinding tussen de klassieke oudheid en hedendaagse film. Hij legt uit waarom juist de oude plotstructuren nog steeds zo goed werken. En hoe kan het nou dat we nog altijd kijken naar verfilmingen van de Odyssee? Wat is de aantrekkingskracht?