Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast is Hans Hoornstra, AI person of the year 2023, en we spreken over het bewustzijn van de mens in relatie tot AI en gericht op het onderwijs. In ons gesprek volgen we de lijn van zijn kennisrijke boek Het AI van Columbus. Dit AI-model uit zij boek heeft hij recent ook vertaald naar een kinderboek: Tarda en de papegaaiengrot. We beginnen met de ideeën van Hans over de mens. Alvorens de vraag te beantwoorden wat de intelligentie van AI is, zul je een antwoord moeten hebben op wat het bewustzijn van de mens is. Hans bekent zich als een filosofisch idealist en geeft een bewustzijnsmodel, het EI van Columbus, waarin de mens naast een bewustzijn, ook een voorbewustzijn en een onbewustzijn heeft. Diep in ieder mens zit ook een zelf dat ons ik kan bezielen.Naar analogie met het EI van Columbus heeft Hans een model gemaakt om de werking van AI-taalmodellen te duiden. Met dit AI van Columbus legt hij uit dat AI een vijfde semantische ruimte is, die totaal anders werkt dan de eerste vier ruimtes. Die vier zijn de fysieke, de mentale, de taal- en de digitale ruimte en gaan allemaal terug op de werkelijkheid. Met de grot van Plato illustreert Hans dit verschil: AI kan taal taal tot in het oneindige ontleden en vectoriseren, maar is zich niet bewust van de wereld waar de taal naar verwijst.Hans ziet naast risico’s ook twee grote voordelen voor het onderwijs. Leraren kunnen ermee de macht van methodenmakers breken en weer ambachtelijk lesgeven. Voor leerlingen komt er heel veel ruimte voor persoonsvorming, of zoals hij zegt: de vorming van de wil.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School voor Wijsbegeerte ISVW en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn oud-schooldirecteur Pieter Greiidanus en de NSO-CNA onderzoeksters Diede Stevens en Karin Derksen en we spreken over schoolontwikkeling, vakmanschap en leiderschap in het speciaal onderwijs.Pieter is zeventien jaar directeur geweest van De Twijn, een school voor SO en VSO in Zwolle. In die periode heeft de school een ontwikkeling doorgemaakt van een hiërarchische naar een netwerkorganisatie. Betekenisvolle bewegingen waren de ontwikkelingen van prestatiegericht naar vormingsgericht werken, van een afrekencultuur naar een cultuur van vertrouwen en vakmanschap en van autoriteit naar gelijkwaardige samenwerking, met name ook tussen de vele specialismen en het onderwijs.Door middel van een narratief onderzoek van Diede en Karin heeft Pieter deze geschiedenis verankerd in de organisatie en is de verdere schoolontwikkeling niet afhankelijk van zijn leiderschap. Hij is trots op hoe autonoom en vakkundig het team is gaan werken.Het onderzoek van Diede en Karin fungeert ook als een volgende stap in de ontwikkeling van De Twijn en zelfs van andere scholen. In de analyse van hun onderzoek aan de hand van een tijdlijnmethode voor de betekenisvolle momenten hebben zij een spel met vijf paradoxen voor schoolontwikkeling ontworpen. De paradoxen werken net als pedagogische antinomen. De uitersten staan in een continue relatie tot elkaar. De vijf paradoxen zijn: intern en extern ontwikkelen, waarderend en kritisch kijken, leren en presteren, collectief en hiërarchisch leiderschap, en organisch en planmatig veranderen.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte ISVW en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is de Leuvense historisch pedagoog Pieter Verstraete en we spreken over de historie van de doelen van onderwijs aan de hand van de omgang met stilte op school, waarover hij het boek Stilte in de klas schreef.Belangrijke aanleiding voor zijn boek is zijn waarneming dat stiltepraktijken in het onderwijs, zoals lessen mindfullness, een economisch mensbeeld blootleggen. De stiltepraktijken zijn bedoeld om het zelf van leerlingen weer op te laden, zodat ze weer volop mee kunnen draaien in onze snelle samenleving.In ons gesprek bespreken we vervolgens de vier pedagogische dimensies van de omgang met stilte in het onderwijs die Pieter ook in het boek beschrijft. Te beginnen met de stille school zoals Jean Baptiste de la Salle die rond 1700 in Belgie ontwikkelde. Stilte was praktisch handig, omdat hij leerstofjaarklassen introduceerde in plaats van het luidruchtige hoofdelijke onderwijs. Belangrijker was zijn doel met de stilte: eerbied voor God. Maar volgens de filosoof Foucault was disciplinering het effect.Het doel van stilte veranderde begin van de 20e eeuw bij reformpedagoge Maria Montessori. Hoewel ze tegen de doodse stilte van de gedisciplineerde luisterschool van haar tijd was, ontwierp ze stilteoefeningen voor jonge kinderen die hetzelfde doel hadden als in de luisterschool en tegenwoordig: mee kunnen komen in de samenleving.Stille, verlegen kinderen zijn dan een anomalie, want extraversie hoort bij onze snelle tijd. Net zoals de ontwikkeling van stillezen onze snelheid en effectiviteit stimuleert.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Deze aflevering is een co-productie met de AVS ten behoeve van het AVS-congres 2026 Grensverleggend. Co-host is AVS-adviseur Lambert van der Ven, medeorganisator van het congres. Het thema van dit jaarlijkse congres is Grensverleggend.Te gast in de podcast zijn verder Peter de Vries en Sharon Stellaard en we spreken over hun grensverleggende thema’s:1. Bekwame samenwerking tussen onderwijsprofessionals en ouders, van congresspreker Peter de Vries, en2. Boemerangbeleid en een pleidooi voor eerlijke beleidstaal, van congresspreker Sharon Stellaard. Op vrijdag 20 maart 2026 vindt het jaarlijkse AVS congres plaats in het NBC in Nieuwegein. Daar zijn ruim veertig masterclasses en workshops te volgen, waaronder die van Peter en Sharon.Peter is expert op onderwijs en ouderbetrokkenheid, een thema waarop hij promoveert, maar dat hij liever noemt: samenwerking met ouders. Ouders zijn volgens hem altijd betrokken, maar niet zoals je dat in de school soms zelf zou willen zien. In een recent manifest pleit hij ervoor om een nieuw vakgebied toe te voegen aan de pedagogiek: de parentagogiek. Daarin ligt de focus op de bekwaamheid en houding van de professionals.Sharon is gepromoveerd op ruim veertig jaar beleid in passend onderwijs en jeugdzorg. Tot haar schrik is er in al die tijd weinig veranderd. Vandaar boemerangbeleid. Wel zijn er mechanismes, zoals taal, en machtsstructuren, die de neveneffecten van beleid versluieren. Zij pleit hartstochtelijk voor eerlijkheid in beleid, waar Peter rechtvaardigheid nastreeft. Zo eindigen we in een morele dialoog, met ook nog waarden als ruimhartigheid en verbinding.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is oud-leraar, oud-opleider van leraren en schoolleiders en onderzoeker George Lengkeek en we spreken over mondiale vorming, een onderwerp waarop hij is gepromoveerd.In de beruchte jaren zestig was George een van de eerste formele wereldburgers met paspoort en al. Door persoonlijke contacten met leerlingen is hij samen met leerlingen mondiale vorming op school gaan vormgeven in projecten. Mondiale vorming had in die tijd te maken met het voeren van actie op maatschappelijk en politiek gebied.In de leraren- en schooleidersopleiding heeft George zich verder verdiept in vorming. Bij het vak levensbeschouwelijke vorming ontdekte hij de rol daarbij van mens- en wereldbeelden, maar ook dat alle schoolvakken mens- en wereldbeelden hebben en dus aan vorming doen. Uiteindelijk is hij gepromoveerd op vormingsaspecten in het vak wiskunde. In zijn onderzoek heeft hij vorming gedefinieerd als hoe je als leerling actor wordt om geïnspireerd en creatief vorm te geven aan aspecten van maatschappij en cultuur en daarmee ook aan het eigen leven en aan zichzelf. Ook heeft hij drie perspectieven op vorming ontwikkeld: spelen en genieten, zingevende verantwoordelijkheid en zingevende dankbaarheid.Vorming in school begeleiden noemt George tot slot pedagogisch leiderschap. Dat betekent dat je als leraar en schoolleider interesse toont in leerlingen en leraren als handelend mens.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn oud-rector Ron Dorreboom en plaatsvervangend rector Ronald Schaefer en we spreken over Ronalds boek De school die ademt. Op het eind zet een extra gast, pedagoog Bob Horjus, die gepromoveerd is bij Mischa de Winter op de vreedzame wijk, het vizier op de samenleving.Volgens Ronald ademt een school pas als er onderling en met leerlingen pedagogisch en didactisch gewerkt wordt aan reflectie, avontuur en ontmoeting. Dit idee, dat hij het model Schaefer noemt, baseert hij op drie wetenschappelijke bronnen:  het reflectiedenken van Korthagen, het pedagogisch denken van Biesta en de zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan, zoals pedagoog Luc Stevens die op Ronalds school het Corlaer in Nijkerk meegaf: ik kan het, ik wil het zelf en ik hoor erbij.In het gesprek geeft hij allerlei voorbeelden van hoe je met zijn model reflectie, avontuur en ontmoeting in de school stimuleert. Hij schuwt niet om te prikkelen, zoals door leraren op te roepen meer tijd te steken in de lesvoorbereiding in plaats van het nakijkwerk en liever de koffie te laten staan in plaats van de leerling.Oud-rector Ron Dorreboom is geïnspireerd door Ronalds boek, vooral vanwege de samenhangende vertaling van het denken van Korthagen, Biesta en Stevens naar de school. Dat had hij achteraf in zijn carrière ook wel willen doen. Werken aan de ontwikkeling en de persoonsvorming van de leerling spreekt hem enorm aan, omdat onderwijs volgens Ron niet om prestatie en productie gaat. Pedagoog Bob Horjus, de mysterie guest, verbreedt het gesprek met Ron en Ronald door het vizier op de wijk en de samenleving te zetten vanuit een prachtig motto: een gemeenschap kan gemakkelijker individuen veranderen dan individuen een gemeenschap.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is Karin Zegers-de Louw, expert onderwijs, organisatie en gedrag, en we spreken over haar dynamisch opvoedkompas naar aanleiding van haar boek In de kinderschoenen. In onze tijd met weinig houvast gunt Karin dat kinderen vier paradoxen leren hanteren, de kern van haar opvoedkompas,:​Gebruik zowel verstand als intuïtie voor je persoonlijke groei.​Autonomie en co-creatie helpen je aan hechte relaties.​Benut voor het bewegend speelveld in de samenleving zowel kaders als creativiteit. ​Kritisch denken en nieuwsgierigheid helpen je maatschappelijke impact te bereiken.Ouders en leraren moeten kinderen die vier paradoxen leren hanteren door middel van het waardegericht analyseren van kritische opvoedsituaties vanuit haar pedagogische model. Karin biedt daarvoor het acroniem Verrijk als didactische werkwijze:​De V van Verkennen wat de opvoedsituatie is. ​De E van Erkennen van het waardendilemma en de eigen overtuigingen daarin.​De 1e R van Richten op een oplossing. Wat past in deze situatie bij het kind?​De 2e R van Richten op een actie. Zet de keuze om in daden.​De I van kijken wat de Impact van de actie is.​De K van Koester van wat voor dat kind werkt.Haar opvoedkompas is daarbij niet bedoeld om wat het beste is voor kinderen, maar wat het goede is. Het gaat immers niet om de oplossingen maar om de waarden.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is leraar, vakdidacticus en columnist Ton van Haperen en we spreken over Pole Position, de beginnende leraar verdient de beste startpositie, tien opstellen over de lerarenopleiding.Ton is misschien wel de beruchtste Nederlandse leraar vanwege zijn columns in het AOB Onderwijsblad. Daarin neemt hij het in een op de Franse schrijver Céline geïnspireerde emotieve schrijfstijl op voor de lesgevende leraar en gewoon goed onderwijs. Daarbij schuwt hij het niet om onderwijspolitieke heilige huisjes omver te schoppen, zoals in dit boek ten aanzien van de lerarenopleiding en in ons gesprek ten aanzien van schoolleiders.Ook schoolleiders bijvoorbeeld moeten volgens Ton goed lesgeven mogelijk maken: wordt er geleerd in de les? Ze moeten geen maatschappelijke waarde willen toevoegen of kansenongelijkheid tegengaan. Als je van huis uit minder mee hebt meegekregen, ben je juist gebaat bij goed onderwijs. Het doel van onderwijs is dat alle kinderen ontdekken waar ze goed in zijn, zodat ze ook economisch kunnen bijdragen en burgers worden met een gemeenschappelijk referentiekader.Om deze onderwijsdoelen te bereiken, moet de lerarenopleiding op de schop. Zorg dat je leraren startbekwaam maakt, op Pole position zet, zodat ze voldoende effectieve routines hebben. In school kunnen leraren zich verder ontwikkelen tot vakbekwaam- en expertleraar.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Samenvatting Te gast is Tim van der Meulen, tijdens de opname kerndocent didactiek bij Academica, nu gastdocent aldaar en fulltime werkzaam bij OCW expertisescholen, en we spreken over het paradoxale van spel en spelen in het onderwijs.Volgens Tim wordt het spel in het onderwijs vooral gebruikt in het kader van motivatie, zeker door onderwijsvernieuwers. Spelen wordt tegenover leren gezet. Maar wat als de school zelf het spel is? Dat heeft Tim tijdens zijn studies geschiedenis en filosofie geleerd van de visie op het spel en de spelende mens van historicus Johan Huizinga.Voor Huizinga zijn alle cultuurelementen spel, zoals de school, maar ook de wetenschap en de taal. Het wezenlijke kenmerk van het spel is zijn paradox. Enerzijds is het serieus, anderzijds een doen alsof. Enerzijds kent het regels en structuren, anderzijds gaat het om verbeelding en frivoliteit. De paradox van de spelende mens is dus dat wij helemaal in het spel opgaan, maar tegelijkertijd beseffen dat iets maar een spel is.Dat gebeurt precies in een goede les, stelt Tim. Een leraar hanteert heldere regels en een gestructureerde didactiek en uitleg, misschien wel met enige strengheid, en leerlingen doen enthousiast mee in dit spel, terwijl ze weten dat de serieuze leraar hen ook liefheeft. De vraag is echter of wij in onze cultuur en onze scholen dit onderwijspedagogische spel nog willen of kunnen spelen.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven. 

Te gast zijn pedagogiek studenten Angelina Hoes en Myrthe Lammertsen, pedagogiek docent Marjolein Reijners en co-host Rogier Kattenberg, onderzoeker bij het Windesheim lectoraat Jeugd. We spreken over verkiezingen en democratie in de context van de opleiding pedagogiek van Windesheim. Marjolein had samen met enkele collega-docenten een lesopzet gemaakt rondom de verkiezingen. Doelen waren om het democratisch proces onder de aandacht te brengen en om de democratische dialoog aan te gaan. Het gaat Marjolein vooral om die dialoog en de democratische houding die daarbij hoort. Verdiep dat met kennis van zaken en verbindt dat met principes en waarden. Voor de vorming van studenten brengt zij bewust pedagogische thema’s in dat gesprek in, zoals kinderrechten. Voor studenten Angelina en Myrthe was de les geslaagd. Zij gaven aan dat ze daardoor zelfbewust gingen nadenken over hun stemgedrag en of de partijen ook iets willen betekenen voor pedagogische thema’s, zoals gratis kinderopvang en verminderen van wachtlijsten in de Jeugdzorg. Ze zagen wel dat de interesse voor verkiezingen en democratie niet bij alle studenten even groot is, zelfs niet inzake de pedagogische thema’s en wat ze in de opleiding leren over de pedagogische basis in de samenleving.Onderzoeker Rogier legde in het gesprek de pedagogische basis uit vanuit het ecologische model van Bronfenbrenner.Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.