De top kijkt om

Loek Hermans was dertien jaar VVD-Kamerlid, werd burgemeester van Zwolle, Commissaris van de Koningin in Friesland en minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen (OCW) in het Kabinet-Kok II (Paars II) van 1998 tot 2002. Daarna was hij Eerste Kamerlid en voorzitter van de VVD-fractie in de Eerste Kamer, en vervulde veel nevenfuncties. Als minister kreeg hij te maken met een flink beleidsterrein op een groot departement. Hij stapte daar met een open geest in: “Natuurlijk gaat er wat fout. Maar hoe ga je dat opvangen?” Als minister koesterde hij zijn contacten met de mensen in het veld: “Die contacten zijn belangrijk: geen ivoren toren, maar praten en luisteren.” Luister naar Loek Hermans in gesprek met Anne Bos en Jouke de Vries.

Marjan Hammersma stapte van de publieke omroep over naar het ministerie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Ze begon als directeur Media, Letteren en Bibliotheken, werd DG Media en cultuur, en vervolgens SG van hetzelfde ministerie. Snel na haar aantreden als directeur begon de politiek zich te roeren rondom het mediabeleid. “Ik realiseerde me dat de ratio niet altijd overheerst, en er soms echt politieke deals worden gesloten.” Het contact met de buitenwereld vindt ze belangrijk. Als beleidsambtenaar moet je niet in de ivoren toren blijven, maar ook op de werkvloer zichtbaar zijn. “Ik denk dat ambtenaren moeten zien hoe het in de praktijk gaat, en dat kunnen vertalen naar uitvoerbaar beleid.” Luister naar mevrouw Hammersma in gesprek met Guido Rijnja en Erik-Jan van Dorp.

Ank Bijleveld was van 1989 tot 2001 lid van de Tweede Kamer, waarna ze burgemeester van Hof van Twente werd. In 2007 werd ze als staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het kabinet-Balkenende IV verantwoordelijk voor de staatshervormingen van de Nederlandse Antillen. Strak op de inhoud en zacht op het proces, dat was haar aanpak: “Onderhandelingen breng je tot een goed einde door elkaar te kennen en te praten over wat je beweegt.” Na een periode in Overijssel als commissaris van de Koning(in), werd ze in 2017 minister van Defensie in Rutte III. Ze slaagde erin voor het eerst sinds lange tijd geld erbij te krijgen voor Defensie. “We hebben ervoor gekozen eerst te investeren in het vertrouwen van de mensen.” Luister naar Ank Bijleveld in gesprek met Roel Bekker en Caspar van den Berg

Maarten Ruys begon zijn loopbaan in de publieke dienst bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Hij leerde er het vak van ambtenaar in de praktijk, vanuit beleid en uitvoering. Hij klom op tot secretaris-generaal bij SZW. Daarna deed hij interim-klussen bij onder andere de Nederlandse Zorgautoriteit en de Voedsel- en Warenautoriteit. Als SG draait veel om dienstbaarheid: “Om iemand te ondersteunen diens politieke idealen te verwezenlijken.” Dat geeft voldoening, maar kan ook wringen. In het uiterste geval moet de ambtenaar bij zichzelf te rade gaan: “Zorg dat je bij jezelf blijft en die afweging maakt.” Luister naar het gesprek met Sandra van Thiel en Roel Bekker.

Frank de Grave was Eerste en Tweede Kamerlid, wethouder van Financiën en locoburgemeester in Amsterdam, staatssecretaris, minister, voorzitter van de NZa en lid van de Afdeling advisering van de Raad van State. Als sociaal-liberaal stond hij aan de wieg van het eerste paarse kabinet. Als minister van Defensie in Paars II werkte hij aan de maatschappelijke sensitiviteit van het ministerie, nadat hij merkte dat die antenne niet goed werkte. “Typisch Defensie is: ‘Er is een probleem en wij gaan het oplossen.’” Besturen is een vak dat je alleen in de praktijk kunt leren, stelt hij: “Uiteindelijk gaat het om ervaring.”

Henk Kamp was maar liefst zes keer minister in zes kabinetten over een periode van twaalf jaar. Hij was verantwoordelijk voor uiteenlopende onderwerpen: van militaire missies tot gasboringen in Groningen. Een principiële bestuurder: “Ik heb in 25 jaar nooit gespind of gelekt.” Hij durfde ook impopulaire beslissingen te nemen, bijvoorbeeld bij het afbouwen van de gaswinning in Groningen. “Je bent er voor het algemeen belang.” Op zo'n invloedrijke positie is je verantwoordelijkheid groot, benadrukt hij: “Daar moet je je best voor doen.” Luister naar Henk Kamp in gesprek met Erik-Jan van Dorp en Caspar van den Berg

Sander Dekker was van 2006 tot 2012 wethouder voor de gemeente Den Haag. Hij bleef in die stad, maar dan als bestuurder op landelijk niveau. In 2012 werd hij staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kabinet-Rutte II, en in 2017 minister voor Rechtsbescherming, kabinet-Rutte III. Voorop stond dat hij zijn intenties als bestuurder op een zuivere manier wilde overbrengen. Dat hielp hem in het contact met mensen en in het werk zelf. “Het mooiste compliment dat je achteraf kan krijgen is: ‘Ik had eindelijk het gevoel dat ik werd gehoord.’”

Stef Blok was namens de VVD minister voor Wonen en Rijksdienst en een periode ook van Veiligheid en Justitie in kabinet-Rutte II (2012-2017). In Rutte III werd hij minister van Buitenlandse Zaken (2018-2021), en in 2021 minister van Economische Zaken. Naar zijn ambtenaren en de Kamer was hij altijd helder: “‘We doen belangrijk werk in Den Haag, maar moeten ook duidelijk zijn over wat we hier doen en wat er lokaal moet gebeuren.’” Ook als dat een minder welkome boodschap is: “Uiteindelijk heeft de kiezer jou daar neergezet om het land te besturen.” Luister naar Stef Blok in gesprek met Caspar van den Berg en Zeger van der Wal.

Peter van Uhm was van 2008 tot 2012 Commandant der Strijdkrachten (CDS). Een functie waarin hij altijd kritisch was, maar soms ook zijn principes los moest laten, bijvoorbeeld nadat het kabinet besloot flink te bezuinigen op Defensie. Dan was het een kwestie van “een rechte rug, schouders eronder en er het beste van maken.” In de omgang met de politiek zag hij het als zijn taak om zijn rol zuiver te houden, “met je tenen net buiten het speelveld”. Op die manier kan je als CDS je werk het meest effectief doen, vindt hij. Luister naar Peter van Uhm in gesprek met Paul ’t Hart en Jouke de Vries.

Nieuwsgierigheid loopt als een rode draad door de loopbaan van Michèle Blom. Vanaf het prille begin bij de Algemene Rekenkamer tot in haar functies als directeur en DG binnen de ministeries van Verkeer en Waterstaat en van Justitie paste ze steeds de les toe die ze al op jonge leeftijd leerde: “Je moet de feiten kennen voordat je iets wil.” Wanneer zich binnen organisaties crisissen afspelen is het bovendien soms nodig een gok te nemen en je nek uit te steken: “Af en toe moet je het lef hebben om dingen gewoon te doen.” Iets wat men in Den Haag momenteel lastig vindt, ziet ze. Maar: “Als je alles in een risicomatrix zet, komen we niet vooruit.” Luister naar Michèle Blom in gesprek met Roel Bekker en Paul ’t Hart.